Zwaaien en zwieren deel 3

Puur kermisvermaak ‘onder vreemd juk’ met de carrousel op de Markt.
Foto J. de Haan, coll. GAW Beeldbank Beeldbank Alb. 43-16

Over enkele weken is het zover en slingert  zich één lang lint van meer dan honderd kermisattracties door de Weerter binnenstad. Dan is het weer de tijd van de oliebollen, suikerspinnen, van zwieren en zwaaien en - zo men wil - over de kop gaan. Voor de kleinsten onder ons betekent het dan eendjes vangen, touwtje trekken en een ritje op de draaimolen; voor de ouderen  een flinke pint in de vele staminees.

Oorlogstijd

Velen in Weert kunnen zich de nazomer niet zonder de geneugten van dit volksvermaak voorstellen. Maar er waren momenten in het verleden dat dat de omstandigheden zo waren dat het maar de vraag was of men wel mocht ‘zwaaien en zwieren’. Ik doel hier vooral op de periode van de Tweede Wereldoorlog die niet altijd zorgde voor een vermakelijke kermis, laat staan dat het kermis was. 
Aanleiding daartoe is het feit dat in het archief een paar mooie opnamen bewaard zijn gebleven uit die tijd, die in elk geval bewijzen dat er wel degelijk nog kermis ‘gehouden’ werd. Bovendien gaat het hier niet zo maar om de gebruikelijke zwart- wit kiekjes maar om kleurenopnamen. Omdat de maker Jacques de Haan zijn kostbare kleurenfilm spaarzaam wilde gebruiken, geeft dat al enigszins aan dat hij het houden van de kermis een speciale gelegenheid vond. Later zou die zelfde Jacques de Haan zijn rolletje kleurendia’s gebruiken om de Bevrijdingsdag vast te leggen. Voorwaar ook geen alledaagse gebeurtenis.

Kermis in kleur

Het Gemeentearchief  is in de gelukkige omstandigheid dat het kleurenopnames heeft van de kermis. Vooral die opname met de draaimolen voor het pand Kneepkens op de Markt is al vele malen getoond. De foto die in dit artikel centraal staat, is minder bekend maar al even fraai. Hier zien we naast de draaimolen een andere, klassieke attractie van de kermis van toen: de zweefmolen. Hij staat op de hoek van Markt en Korenmarkt, in die tijd de locatie van kruidenier  P. de Gruyter. Rechts op de achtergrond verraadt het ‘open stuk’ nog de resultaten van de val van de spits van de Martinustoren in november 1940.
Het is een mooie nazomerse dag (vaak het geval met kermis voor zover ik in mijn herinnering kan nagaan). Op het eerste gezicht lijkt het een plaatje van welke kermis dan ook uit vroeger tijd. Maar wie beter kijkt , ziet hier en daar geüniformeerde mensen, dat wil zeggen  Duitse soldaten tussen de feestvierende Weertenaren. Net als die laatsten lijken de soldaten zich goed te vermaken.

Wel of geen kermis

Maar hoe zat dat nu met de kermis in de oorlogsjaren? Voor een antwoord daarop kunnen we gelukkig terecht bij een geschreven bron: de kroniek van gemeenteontvanger Pierre Linssen.  Hij vermeldt daarin voor elk jaar wat er zoals gebeurde met die dagen. Of ook niet, want in 1940 was er geen kermis. Weliswaar vermeldt Pierre Linssen dat het kermis is, maar haast zich te zeggen dat  die verboden is en dat er ‘niets te doen is’. Dus géén attracties (Al lieten de Weertenaren zich het pilsje in de cafés goed smaken.) Een jaar later was de situatie nog niet veel beter. Linssen: ‘De anders zo drukke Weerter kermis deed zich kenmerken als lusteloze feestdagen. Verschillende kermisspullen waren aanwezig, […] doch er zat geen fut in de mensen. De zalen en cafés waren van orkesten voorzien, doch de klanten lieten op zich wachten.’
In 1942 veranderde de stemming en kwamen meer kermisexploitanten opdagen. Weliswaar waren dat er niet zoveel als in vredestijd maar zowel aan het Bassin als op de Markt stonden attracties. Mogelijk zijn de getoonde opnamen van dat jaar. Bovendien waren de cafés rijkelijk van orkesten voorzien. Linssen weer: ‘en het kermis vierend publiek gedroeg zich waardig. Zo waardig als het een Nederlander betaamt. Deze waardigheid was hieruit te peilen: In cafés waar Duitsers waren of kwamen, werd aan de leider van het orkest, gewoonlijk stiekem, gevraagd om de schlager “Ik hou van Holland”. Nauwelijks waren de eerste tonen ingezet of alle aanwezigen zetten het lied in en brulden bij de laatste stroof van elk couplet “ik hou van Holland”. Een echte Weerter kermis, al was het onder vreemd juk.’
Ook in 1943 weet de kroniekschrijver te melden dat er attracties staan: draaimolen, schommel, vistent en autocarrousel. Maar  Er is weinig echte drukte of stemming te bespeuren. ‘Niet alleen zijn de mensen  niet in stemming en bovendien is het ook nog eens ‘bar slecht weer’.
Was het in1943 dus niet veel soeps, in 1944 vermeldt Linssen niets over een kermis. Maar bedenken we dat Weert kort ervoor, op de 22e van die maand, bevrijd is en het daarom al geruime tijd op een andere manier ‘kermis’ is, dan valt dat gemakkelijk te verklaren.

Tenslotte:
Mocht u in bezit zijn van opname, dan wel documenten uit deze tijd, eventueel van de dagen van de kermis, neem dan op werkdagen contact op het Erfgoedcluster Weert (0495) 57 54 77 of mail naar Erfgoedcluster Weert

Theo Schers
Erfgoedcluster Weert

Bron

De Trompetter/Land van Weert katern Kermiskrant september 2014

Andere afleveringen vindt u op de pagina Kermis in Weert

Lees ook

Weerter kermissen: Draaien en vlaaien